Viälmá – sämikielâlâš mielâtiervâsvuođâvajodittem
Taan siijđost
Sämikielâlâš mielâtiervâsvuođâvajodittem lii uáivildum 18–67-ihásáid sämikielâláid äššigâssáid tâi äššigâssáid, kiäh tarbâšeh sämikulttuur miäldásii vajodittem, kiäin láá mielâtiervâsvuođâ hástuseh. Vajodittem ulmen lii išediđ iberdiđ traumasymptomijn já mielâtiervâsvuođâhemâdâsâin šaddee hástusijd já nanodiđ vaijeem, toimâmnaavcâ já aargâ haldâšem tááiđuid.
Vajodittem lii nuuvtá.
Kiäs vajodittem heivee?
Sämikielâlâš mielâtiervâsvuođâvajodittem lii uáivildum 18–67-ihásâžân, kiäst lii kavnâttum miinii tain:
- läivis tâi koskâvädis šlundevuotâ
- atâštâshemâdâs
- kyevtsundásâš mielâtilehemâdâs
- trauma tovâttem stressihemâdâs tâi mohnii eres trauman lohtâseijee kuhesáigásiih symptomeh..
Vajodittem heivee rävisulmui,
- kiän vuossâmuu mudo tipšopaje lii nuuhâm tâi kiän tile lii mudoi stääđis
- kiän tiervâsvuođâtile lii taggaar, ete sun pasta uásálistiđ vajoditmân tievâslávt
- kote taarbâš kuhesáigásii já maaŋgâhámásii vajodittee torjuu já stivrim
- kote taarbâš torjuu uápui tâi pargoeellim várás tâi toid maccâm várás
- kiäst láá vaigâdvuođah sosiaallijn tááiđuin tâi aargâ haaldâšmist.
Sämikielâlâš mielâtiervâsvuođâvajodittem ij heivii ulmui,
- kiän tiervâsvuođâtile selvâttem lii vala kooskân já kiän vajodittem táárbu ij tondiet pyevti vala árvuštâllâđ
- kiän symptomeh láá nuuvt vaigâdeh, ete vajoditmân uásálistem ij lah sunjin tääl ulmemiäldásâš ige ávhálâš
- kiäst lii aakuut uáivádâsčuolmâ.
Vajodittem ulme
Sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajoditmist tun finniih
- tiäđu jieijâd pyereestvajemân já toimâmnavccáid vaigutteijee aašijn
- torjuu jieijâd naavcâi naanoodmân
- cevzimvuovijd, moh heivejeh jieijâd eellimtilán já argâpeeivi hástusáid
- torjuu eres uásálistein já siärváduv jesânijn já nanodem jieijâd uásálâšvuotân siärváduvâst.
Vajodittem siskáldâs já olášuttem
Sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajodittem palvâluspyevtitteijee lii Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
Vajodittem pištá 12 mánuppaijeed, já tot ana sistees
- 12 ohtâgâsteivâdmid
- 5 juávkkuteivâdem eres uásálisteiguin
- 2–3 viärmádâhteivâdem tipšouásipeelijn tâi aargâ tuáimeiguin
- 2 siärvádâhteivâdem eres uásálisteiguin já aldaulmuiguin
- 2 persovnlii čuávvumteivâdem.
Teivâdmeh uárnejuvvojeh palvâluspyevtitteijee soojijn, káidusohtâvuođáin tâi tunjin uápis soojijn, tego pääihist, luándust, pargosaajeest, oppâmsaajeest tâi puđâldâsâin.
Juávkkuteivâdmijd puáhtá mutteđ ohtâgâsteivâdmin, jis iä lah tuárvi uásálisteeh tâi jis uásálistee ana, ete juávkku ij heivii sunjin, mutâ palvâluspyevtitteijest ij lah faallâmnáál nube juávhu.
Palvâluspyevtitteijee váldá tunjin ohtâvuođâ ovdil vajodittem.
Sämikielâlâš mielâtiervâsvuođâvajodittem lii keččâlem. Keččâlem nohá 30.6.2027.
Ohtâgâs- já juávkkuteivâdmij ulmen lii
- lasettiđ ibárdâs tuu mielâtiervâsvuođâ hemâdâs tovâttem symptomijn já hástusijn
- nanodiđ tuu vuáruvaikuttâs- já tobdotááiđuid já toohâđ argâpeeivist njyebžilub
- tuárjuđ tuu vajoditmist oppâm tááiđui sirdem argâpeeivi elimân já siärvádâhân.
Ohtâgâs- já juávkkuteivâdmeh fäälih meid máhđulâšvuođâ finniđ viärdásâštorjuu já jyehiđ vuáttámušâid nuubij uásálisteiguin.
Viärmádâhteivâdmij ulmen lii, ete
- tun uápásmuuh sierâ tuáimeid já tiäđáh sii ovdâsvástádâs já sierâ uáinuh váldojeh vuotân vajodittem olášutmist
- sierâ tuáimei oovtâstpargoost puátá tuáimee já luáttámušlâš
- tun tiäđáh, kiäid aargâ tuáimeid tun puávtáh väldiđ ohtâvuođâ. Tuáimeiguin ráhtoo táárbu mield vajodittem jotkâvuávám.
Siärvádâhteivâdmij ulmen lii, ete
- tun finniih tiäđu mielâ pyereestvajemist sehe tahhein já vuovijn, moh nanodeh tom
- tun finniih viärdásâštorjuu já nanodem uásálâšvuotân já toimâmân jieijâs siärváduvâst
- tun oopah tubdâstiđ jieijâd siärváduv naavcâid já toi merhâšume
- tun finniih tiäđu páihálij toorjâviärmáduvâi tooimâst.
Siärvádâhteivâdmeh fäälih meid máhđulâšvuođâ finniđ viärdásâštorjuu já jyehiđ vuáttámušâid nuubij uásálisteiguin.
Vajodittem kielâ
Tuu vajodittem olášuttee äššitobdei juávhust lii ucemustáá ohtâ áámmátolmooš, kote máttá sämikielâ. Mij ornip tunjin sämikielâ tulkkum tuu jieijâd kielân, jis vajoditmist kiävttoo suomâkielâ tâi miinii eres sämikielâid ko mon tun sáárnuh.
Vajoditmist puáhtá kevttiđ suomâkielâ tâi suomâ- já sämikielâ paldluvâi. Mij ep vaađâ sämikielâ tááiđu, peic tun puávtáh uuccâđ vajoditmân meid tondiet, ete tun halijdah uásálistiđ vajoditmân, mii váldá vuotân sämikulttuur sierânâsjiešvuovijd.
Äššitobdeeh, kiäh láá mieldi tuu vajoditmist
Tuu vajodittem vuáváámân já stivriimân uásálist spesiaaltuáhtár já jo-uv psykolog, psykoterapeut tâi pyecceitipšoo, kiän totkosân láá kuullâm psykiatrâlii tipšompargo tâi mielâtiervâsvuotâpargo uápuh. Vajoditmân uásálisteh meid kyehti tain äššitobdein:
- sosiaalpargee, sosionoom tâi vajodittem stivrejeijee
- toimâmterapeut tâi fysioterapeut
- eres áámmátolmooš, kiäst lii sosiaal- já tiervâsvuotâsyergi áámmáttođhos.
Návt tun uusah sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajodittem
Vâi tun puávtáh uuccâđ sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajodittem, tun tarbâšah B-ciälkkámuš tâi eres čielgiittâs tuu tiervâsvuođâtiileest. B-ciälkkámušâst tâi čielgiittâsâst kalga oinuđ, ete mii hemâdâs vajodittem vuáđustâssân lii, mii vajodittem tunjin avžuuttuvvoo já moh láá ton ulmeh. B-ciälkkámuš tâi čielgiittâs puáhtá leđe enâmustáá ive puáris.
Ko tun lah finnim B-ciälkkámuš tâi čielgiittâs, tooimâ návt:
- Teevdi luámáttuv Kuorâttâllâmmiäldásâš vajodittem (KU 132smn).
- Vuorkkii kuárus luámáttuv jieijâd riäidun. Ele teevdi ucâmuš njuolgist laađđâmist, ko talle uási tiäđuin sättih pääcciđ vuorkkiihánnáá.
- Leehâ luámáttuv Adobe Reader -ohjelmist já teevdi tom.
- Almoot ucâmušâst, ete mon palvâluspyevtitteijee ornim vajoditmân tun halijdah uásálistiđ. Sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajodittem palvâluspyevtitteijee lii Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
- Vuorkkii tevdum ucâmuš jieijâd riäidun. Ucâmuš kalga leđe pdf-häämist.
- Vuolgât ucâmuš MuuKelast.
- Čáládât MuuKelan já moonâ räähti ucâmuš.
- Valjii vistig saje Puoccâm já vajodittem. Valjii tast maŋa Vajodittem – räähti ucâmuš. Valjii talle muulsâiävtu Kuorâttâllâmmiäldásâš vajodittem.
- Ko tun vuolgâttah ucâmuš MuuKelast, te tom ij taarbâš vuáláčäälliđ.
- Vuolgât lahtosijd MuuKelast tast maŋa, ko lah vuolgâttâm ucâmuš. Jis lahtoseh láá pápárist, te tun puávtáh väldiđ tain kove.
- Lahte tuu ucâmušân B-ciälkkámuš tâi eres čielgiittâs tuu tiervâsvuođâtiileest.
- OmaKelast tun uáináh, lii-uv tuu ucâmuš čuávdum. Mij vuolgâttep miärádâs meid vajodittem palvâluspyevtitteijei, já tot lii siämmást vajoittem sajeväridem já máksučonnâsem.
Jis tun jieh pyevti kevttiđ MuuKela, te vuolgât ucâmuš poostâ peht Kelan. Vuorkkii luámáttuv jieijâd riäidun já teevdi tom vuorkkim maŋa. Vuolgât printtejum luámáttuv já lahtosijd čujottâsân Kela, PL 10, 00056
Jis tun tarbâšah iše ucâmuš tevdimist tâi tust láá eres koččâmušah sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajoditmist, te vuolgât ohtâvuotâväldimtáttum čujottâsân saame@kela.fi. Čääli ohtâvuotâväldimtáttumân jieijâd noomâ, puhelinnummeer já ääši. Almoot meid, jis tun tarbâšah palvâlem sämikielân. Kela äššitobdee tâi tulkkâ lii tunjin ohtâvuođâst 2-3 argâpeeivi siste.
Sämikielâlii mielâtiervâsvuođâvajodittem ucâmušâi kieđâvuššâm álgá 11.3.2026. Tun puávtáh liijká vuolgâttiđ jieijâd ucâmuš mijjân jo tađe ovdil.
Jis tunjin mieđettuvvoo vajodittem, te palvâluspyevtitteijee suáittá tunjin 2 oho siste tast, ko tun lah finnim miärádâs.
Almoot, jis jieh peesâ vajoditmân
Jis jieh peesâ vajoditmân, mušte almottiđ tast tállân Kelan. Almoot maasâdkesimijn vuolgâtmáin viestâ MuuKelast tâi suáittimáin vajodittem palvâlemnumerân.
Mij avžuuttep, ete tun almottah maasâdkesimist meid vajodittem palvâluspyevtitteijei.
Seelvât, ete puávtáh-uv finniđ mätkisajanmáávsu
Vajoditmân tohhum määđhi koloin puáhtá finniđ mätkisajanmáávsu.