Veâlmm – sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõš
Tän seeidast
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõš lij jurddum 18–67-âkksaid sääʹmǩiõllsaid leʹbe sääʹmkulttuur meâldlaž säursmâttmõõžž taarbšeeʹjid, ǩeäin lie miõltiõrvâsvuõđ vaʹǯǯtõõzz. Säursmâttmõõžž täävtõssân lij vieʹǩǩted fiʹttjed traumaoudldõõzzin da miõlltiõrvâsvuõttheâmmõõzzin šõddi vaʹǯǯtõõzzid da raaveed vuäittmõõžž, tåimmamoodd da aarǥ vaaldšem tääidaid.
Säursmâttmõš lij määustem.
Ǩeäzz säursmâttmõš suäpp?
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõš lij jurddum 18–67-âkksiʹžže, ǩeäʹst lij tuõttum mii-ne puõʹđjin:
- lääiʹves leʹbe kõskkvaiggâd loʹssesmiõllvuõtt
- tåʹsǩǩvuõttrõttjõs
- kueiʹtårrsaž miõllrõttjõs
- traumaveärlaž streʹssheâmmõs leʹbe jeeʹres traumaaʹje õhttneei kuʹǩesäiggsaž oudldõõzz.
Säursmâttmõš suäpp rääʹves oummuid,
- koon vuõsspââʹj håiddkõskk lij puuttâm leʹbe ǩeän vueʹǩǩ lij muđoi põõššinallšem
- koon tiõrvâsvuõttvueʹǩǩ lij nåkam, što son pâstt vuässõõttâd säursmâttmõʹšše samai tiuddteäddsânji
- kååʹtt taarbaš kuuʹǩǩ piʹštti da määŋghämmsaž säursmâʹttemnallšem tueʹrj da vuäʹpstummuž
- kååʹtt taarbaš tueʹrj määttaid leʹbe tuâjj-jieʹllma leʹbe tõid mäccmõʹšše
- ǩeäʹst lie vaiggâdvuõđ sosiaalʼlaž tääidain leʹbe aarǥ jååttmõõžžâst.
Saamenkielinen mielenterveyskuntoutus ei sovi henkilölle,
- ǩeän tiõrvâsvuõttvueʹjj čiõlǥummuž lie veâl kõõsk da suu säursmâttmõõžž taarb ij tõn diõtt vueiʹt veâl ärvvtõõllâd
- ǩeän oudldõõzz lie nuʹt vaiggâd, što ij säursmâttmõʹšše vuässõõttmõš leäkku suʹnne ååʹn mieʹrrmeâldlaž ij-ǥa äukkai
- ǩeäʹst lij akutt peäʹnecvaiggâdvuõtt.
Säursmâttmõõžž täävtõs
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžžâst vuäǯǯak
- teâđaid jiijjad puârastvââjjmõʹšše da tåimmamoʹdde vaaikteei aaʹššin
- tueʹrj viõkkväärai raavummša
- spraavdõõttâmkuånstid, kook sueʹppe jiijjad jieʹllemvuâkka da aarǥ vaʹǯǯtõõzzääd
- tueʹrj järrsin vuässõõđjin da õutstõõzz vuäzzlain da raʹvvjummuž vuässadvuõʹtte õutstõõzzâst.
Säursmâttmõõžž siiskõs da čõõđ viikkmõš
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžž kääzzkõspuuʹtʼteei lij Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
Säursmâttmõš peštt 12 määnpââʹj, da tõt âânn seʹst
- 12 õõutooumažvuõinnlõõttmõõžž
- 5 joukkvuõinnlõõttmõõžž jeeʹres vuässõõđjivuiʹm
- 2–3 säimmõsvuõinnlõõttmõõžž håiddvueʹssbeäʹl leʹbe aarǥ tåimmjivuiʹm
- 2 õutstõsvuõinnlõõttmõõžž jeeʹres vuässõõđji da âʹlddoummuivuiʹm
- 2 õõutooumaž seuʹrrjemvuõinnlõõttmõõžž.
Vuõinnlõõttmõõžž jäʹrjstet kääzzkõspuuʹtʼteei sõõʹjin, ougglõsõhttvuõđin leʹbe tuʹnne tobddâz pääiʹǩest, mâʹte dååma, luâđast, tuâjjpääiʹǩest, mättʼtõõttâmpääiʹǩest leʹbe staarjõõzzin.
Joukkvuõinnlõõttmõõžžid vueiʹtet muʹtted õõutooumažvuõinnlõõttmõʹšše, jõs vuässõõđi jie leäkku riʹjttjeeinalla leʹbe jõs vuässõõtti tåbdd, što joukk ij suåv suʹnne, leša kääzzkõspuuʹtʼteeʹjest ij leäkku taʹrjjeemnalla jeeʹres joukk.
Kääzzkõspuuʹtʼteei väldd tuʹnne õhttvuõđ ooudbeäʹlnn säursmâttmõõžž.
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõš lij ǩiččlõddmõš Ǩiččlõddmõš põõtt 30.6.2027.
Õõutooumaž- da joukk-vuõinnlõõttmõõžži täävtõssân lij
- lââʹzzted fiʹttjõõzz miõlltiõrvâsvuõđ heâmmõõzzâst šõddeem oudldõõzzin da vaʹǯǯtõõzzin
- raaveed vuârrvaaiktõs- da toobdtääidaad ja sojlvâʹtted aarǥad
- tuärjjeed säursmâttmõõžžâst mättjem tääidai serddjummuž aʹrǧǧe da õutstõʹsse.
Õõutooumaž- da joukk-vuõinnlõõttmõõžž taʹrjjee še vueiʹtlvažvuõđ vuäǯǯad verddsažtueʹrj da jueʹǩǩed tobdlmid jeeʹres vuässõõđjivuiʹm.
Säimmõsvuõinnlõõttmõõžži täävtõssân lij, što
- tobdstõõđak jeeʹres toiʹmmjeeʹjid da teâđak sij vasttõõzzâs da jeeʹres ǩiõččâmvueʹjj šâʹdde lokku valddum säursmâttmõõžž čõõđ viikkmõõžžâst
- jeeʹres tåimmji õhttsažtuâjast šâdd toiʹmmjeei da luõʹttjemnallšem
- teâđak, koid aarǥ tåimmjid vuäitak väʹldded õhttvuõđ. Tåimmjivuiʹm tuejjeet taarbšeen säursmummuž juätkkplaan.
Õutstõsvuõinnlõõttmõõžži täävtõssân lij, što
- vuäǯǯak teâđaid miõl puârastvââjjmõõžžâst da tõn raaveei raajjʼjin da kuånstin
- vuäǯǯak verddsažtueʹrj da raʹvvjummuž vuässadvuõʹtte ja tåimmamvuõʹtte jiijjad õutstõõzzâst
- mättjak tobdsted õutstõõzzad viõkkvaarid da tõn miârktõõzz
- vuäǯǯak teâđ pääiklaž tuärjjõs-säimmõõzzi toiʹmmjummšest.
Õutstõsvuõinnlõõttmõõžž taʹrjjee še vueiʹtlvažvuõđ vuäǯǯad verddsažtueʹrj da jueʹǩǩed tobdlmid jeeʹres vuässõõđjivuiʹm.
Säursmâttmõõžž ǩiõll
Säursmâttmõõžžad čõõđviikki äʹšštobddji jooukâst lij uuʹccmõsân õhtt sääʹmǩiõl täiddsaž ämmatooumaž. Jäʹrjstep tuʹnne tuʹlǩǩummuž jiijjad ǩiõlin, jõs säursmâttmõõžžâst ââʹnet lääʹdd leʹbe jeeʹres ǥu jiijjad mainstem sääʹmǩiõl.
Säursmâttmõõžžâst vuäitak ââʹnned lääʹddǩiõl leʹbe lääʹdd da sääʹmǩiõl palddlõõžži. Jeäʹp õõlǥât sääʹmǩiõl tääid, pâi vuäitak ooʒʒõõttâd säursmâttmõʹšše še tõn diõtt, što haaʹlääk vuässõõttâd sääʹmkulttuur jiijjâsnallšemvuõđ lokku väʹlddem säursmâttmõʹšše.
Äʹšštobddi, kook lie mieʹldd tuu säursmâttmõõžžâst
Säursmâttmõõžž plaanummša da ohjjummša vuässââtt spesiaaldåhttar da juʹna psykoloog, psykoterapeuʹtt leʹbe puõccihoiʹddjeei, koon tuʹtǩǩõʹsse lie siiskjõõvvâm psykiaatraž håiddtuâj leʹbe miõlltiõrvâsvuõtt-tuâj määtt. Säursmâttmõʹšše vuässâʹtte še kueʹhtt puõʹtti äʹšštobddjin:
- sosiaaltuâjjlaž, sosionoom leʹbe säursmâttmõõžž ohjjeei
- toiʹmmjemterapeuʹtt leʹbe fysioterapeuʹtt
- jeeʹres ämmat-tuâjjlaž, ǩeäʹst lij sosiaal- da tiõrvâsvuõttsueʹrj ämmat-tuʹtǩǩõs.
Nääiʹt ooʒʒak sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžž
Što vuäitak ooccâd sääʹmǩiõllsa miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžž, taarbšak dåhttar B-ciâlkâlm leʹbe jeeʹres čiõlǥtõõzz tiõrvâsvuõttvueʹjjstad. B-ciâlklmest leʹbe čiõlǥtõõzzâst âlgg pueʹtted õlmmsa, måkam heâmmõs säursmâttmõõžž vuâđđan lij, måkam säursmâttmõõžž tuʹnne siâzztõõlât da mõõk lie tõn täävtõõzz. B-ciâlkâlm leʹbe čiõlǥtõs vuäitt leeʹd uuʹccmõsân õõut eeʹjj vuäʹmes.
Ǥu leäk vuäǯǯam B-ciâlkâlm leʹbe čiõlǥtõõzz, tååim nääiʹt:
- Tiuddâd lomakk Tuʹmmjemvärrsaž säursmâttmõš KU 132sms (pdf).
- Ruõkk kuâras lomaakk jiijjad aparaʹtte. Jeäʹl tiuddâd ooccmõõžž vuõiʹǧǧest plaađnjest, ǥu nääiʹt måtam teâđain vueiʹtte pääʹcced ruâkkjõõvǩâni.
- Ääʹved lomaakk Adobe Reader-prograammâst da tiuddâd tõn.
- Iʹlmmet ooccmõõžžâst, mõõn kääzzkõspuuʹtʼteei jäʹrjstem säursmâttmõʹšše haaʹlääk vuässõõttâd. Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžž kääzzkõspuuʹtʼteei lij Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
- Ruõkk tiuddum ooccâmlomaakk aparaʹtte. Hakemuksen täytyy olla pdf-muodossa.
- Vuõlttâd ooccmõš MuuKelast.
- Ǩeerjtõõđ MuuKelaaʹje da cõõjõõđ päikka Tueʹjjed ooccmõš.
- Vaʹlljed vuõššân päiʹǩǩ Puõccmõš da säursmâttmõš. Vaʹlljed tõn mâŋŋa Säursmâttmõš – tueʹjjed ooccmõõžžad. Vaʹlljed mâŋŋa vaajtõsmäinn Tuʹmmjemvärrsaž säursmâttmõš.
- Ǥu vuõlttääk ooccmõõžž MuuKelast, tõn ij taarbâž vuâllaǩeeʹrjted.
- Vuõlttâd meâlddõõzzid MuuKelast, ǥu leäk vuõlttääm ooccmõõžž. Jõs meâlddõõzz lie põʹmmai âʹlnn, vuäitak väʹldded tõin snimldõõǥǥ.
- Õhttâd ooccmõʹšše B-ciâlkâlm leʹbe jeeʹres čiõlǥtõs tiõrvâsvuõđstad.
- OmaKelast vuäinak, lij-a ooccmõõžžad čouddum. Vuõltteep tuʹmmstõõǥǥ še säursmâttmõõžž kääzzkõspuuʹtʼteeja, da tõt lij seämma vuâra säursmâttmõõžž päiʹǩǩvaʹrrjõs da mähssčõnnõõttmõš.
Jõs jiõk vueiʹt ââʹnned MuuKela, pååʹštet ooccmõõžž Kela addrõʹsse. Ruõkk lomaakk aparaʹtte da tiuddâd tõn ruõkkmõõžž mâŋŋa. Vuõlttâd priʹnttjum lomaakk da meâlddõõzzid addrõʹsse Kela, PL 10, 00056 KELA.
Jõs taarbšak vieʹǩǩ ooccmõõžž tiuddummša leʹbe tuʹst liâ jeeʹres ääʹšš kõõččâmnalla sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžžâst, vuõlttâd õhttvuõđväʹlddemraukkmõš addrõʹsse saame@kela.fi. Ǩeeʹrjet õhttvuõđväʹlddemraukkmõʹšše nõõmad, teʹlfon-nââmrad di ääʹššad. Iʹlmmet še, jõs taarbšak kääzzkõõzz sääʹmǩiõlin. Kela äʹšštobddi leʹbe tulkk väldd tuʹnne õhttvuõđ 2-3 arggpeeiʹv seʹst.
Sääʹmǩiõllsaž miõltiõrvâsvuõttsäursmâttmõõžž ooccmõõžži ǩiõttʼtõõllmõš älgg 11.3.2026. Vuäitak kuuitâǥ vuõltteed ooccmõõžžad miʹjjid juʹn tän ooudbeäʹlnn.
Jõs tuʹnne miõđât säursmâttmõõžž, kääzzkõspuuʹtʼteei såitt tuʹnne 2 neäʹttel määʹttest tõʹst, ǥu leäk vuäǯǯam tuʹmmstõõǥǥ.
Iʹlmmet, jõs jiõk piâzz säursmâttmõʹšše
Jõs jiõk piâzz säursmâttmõʹšše, muuʹšt iʹlmmted tõʹst tâʹlles Kelaaʹje. Iʹlmmet jårrâsttmõõžžâst vuõltteeʹl saaǥǥ MuuKelast leʹbe sååiteeʹl säursmâttmõõžž kääzzkõsnââmra.
Siâzztõõllâp, što iʹlmmtak jårrâsttmõõžžâst še säursmâttmõõžž kääzzkõspuuʹtʼteeja.
Seʹlvvet, vuäitak-a vuäǯǯad mäʹtǩǩ-koʹrvvõõzz
Säursmâttmõʹšše tuejjuum määʹtǩ kuulin vuäitak vuäǯǯad mäʹtǩǩ-koʹrvvõõzz.